Toen de inlichtingendienst de fluiten niet hoorde!

In 2022 probeerden de AIVD en MIVD het toenmalige kabinet ervan te overtuigen dat een Russische invasie van Oekraïne 'niet waarschijnlijk' was. Dit blijkt uit onderzoek van de Volkskrant, waar betrokken inlichtingenofficieren en hoge ambtenaren het een 'inlichtingenblunder' noemen. De diensten baseerden hun verkeerde inschatting op een 'unieke bron' dicht bij de Russische president Poetin, die hen jarenlang toegang gaf tot inlichtingen uit het Russische veiligheidsapparaat.

De AIVD dacht dat de Russische troepenopbouw bij de grens van Oekraïne vooral bedoeld was om druk op het Westen uit te oefenen voor betere onderhandelingen. Pas na de invasie bleek dat de top van het Russische veiligheidsapparaat geen idee had van de aanstaande aanval. Een betrokken ambtenaar merkte op dat deze oorlog heel anders was voorbereid dan men op basis van het Russische protocol zou verwachten. Poetin had zijn plannen enkel met een selecte groep vertrouwelingen besproken, buiten de formele besluitvorming om.

Een senior AIVD'er gaf toe dat de dienst ernaast zat en dat ze Poetin te veel als een rationele actor hadden beschouwd. Terwijl de Amerikaanse en Britse inlichtingendiensten al in het najaar van 2021 waarschuwden voor een mogelijke aanval, bleven de AIVD en MIVD sceptisch. Ze dachten dat hun unieke bron hen beter inzicht gaf in Poetin's motieven dan de informatie van de Amerikanen.

De directeuren van de AIVD en MIVD probeerden in de maanden voor de invasie te achterhalen waarom hun analyses verschilden van die van de CIA. Ondanks meerdere gesprekken met de chief of station in Den Haag, kwamen ze er niet achter wat de Amerikanen wisten. Het bleek dat de Amerikanen wel toegang hadden tot de binnenste kring van Poetin, wat de situatie nog ingewikkelder maakte.

De gevolgen van deze verkeerde inschatting zijn moeilijk te beoordelen. Sommige betrokkenen denken dat Nederland een kans heeft laten liggen om een oorlog te voorkomen. Als Amerika en Europa gezamenlijk een duidelijke boodschap aan Poetin hadden gestuurd, had Rusland misschien kunnen worden afgeschrikt. In de maanden voor de invasie kreeg Oekraïne door de verkeerde analyses nauwelijks steun, wat de situatie extra pijnlijk maakte voor de Nederlandse diensten. Drie weken voor de invasie veranderde de inschatting van 'niet waarschijnlijk' naar 'mogelijk', maar de diensten bleven volhouden dat een aanval niet waarschijnlijk was.